200 اصطلاح و مفهوم فرش

آب نما 
حوضی وسیع و کم عمق که در معماری ایران جایگاهی خاص داشته و در جلوی ساختمان واقع می گردد . به گونه ای عام به جوی نهر آب که در اطراف ساختمان و محوطة باغ قرار می گیرند نیز اطلاق می شود . در طراحی نقوش قالی استفاده از طرح آب نما که با طرح پرندگاه و ماهی ها نیز تلفیق شده متداول است . برخی از پژوهشگران بر این باورند که این طرح انعکاسی از اعتقاد باستانی ایرانیان به پردیس یا فردوس آسمانی است . 

آق نقیش 
نقشی از قالی های ترکمن که مرکب از قلاب هایی تو در تو است و لوزی هایی درمیان دارد . تصویر دارد . 

آویز ( نقش ) 
آنچه را که به عنوان زیینت به چلچراغ آویزان است . در طراحی قالی عناصر تزیینی را گویند که از میان قوس محراب یا قندیل ها آویزان است . آویزان به شکل های گوناگون طراحی می شود . 

آیناگل ( نقشمایه ) 
نقشمایه آینه با استفاده از هشت ضلعی بوجود آمده و این نقش به وسیلة طایفه یموت در قالی های ترکمن یافته می شود . نام دیگر این نقش جودال گل است . 

ادغام 
نقوش یک بخش از قالی به بخش دیگر آن وارد شده و پس از گردش تسخیری ، مجدداً به محل اصلی خود باز گردد ، عمل ادغام انجام شده است . در حقیقت دو بخش از قالی را در هم ادغام کرده و به یکدیگر متصل نموده است . 

اشکالی 
نقشی از قالی که باترکیبی از اشکال سادة هندسی به وجود آمده است . این اشکال می توانند نمایانگر اشکال انسان ، حیوان ، درختان و گیاهان نیز باشند یا اشکال سادة هندسی را همراهی نمایند . این نقوش معمولاً در میان بافندگان ایلات و عشایر که ذهنی باف هستند رایج است که بازتابی از اشکال پیرامون بافنده بوده که برقالی منتقل شده است . 

افشان 
طرحی از قالی که شاخه ها ، برگ ها ، گل ها به عنوان نقش و نگار در زمینة قالی پراکنده شده اند . 
از نقش مایه های اصلی این طرح گل های شاه عباسی ، شکوفه ها و ریزه گل هایی است که به صورت به هم پیوسته متن قالی را پوشانده اند. ازطرح های افشان می توان به این موارداشاره نمود: افشان ختایی – افشان شکسته – افشان شاخه پیچ 

اقتباسی 
طرحی از قالی که بخشی از آن بر اساس خصوصیات سایر طرح های ایرانی یاملل دیگر شکل گرفته باشد . به عنوان مثال استفاده از قندیل و گلدان در طرح های محرابی اقتباسی است از طرح معروف آناتولی . هم چنین به کارگیری نقوش قفقازی در طرح قالی نیز اقتباسی است از طرح ها و نقوش قالی های قفقازی. 

انتقالی 
روشی در تکثیر نقوش در سطح . در این روش نقش واگیره بدون هیچ گونه چرخش یا انعکاس عیناً به نقطة دیگر منتقل شده و تکثیر نقش یا بافت آن با تکرار واگیره ها به همین شکل صورت می پذیرد . روش انتقالی را "سرهم سوار " نیز می گویند زیرا واگیره ها عیناً بر بالای سر هم منتقل شده و سطح را پوشانده اند . 

انعکاسی 
روشی در تکثیر نقوش در سطح . در این روش نقوش واگیره از یک سمت به صورت قرینه انعکاس یافته و تکرار می شود . 

ایلیاتی ( عناصر طراحی ) 
طرح های ایلیاتی و نقش ها و نقشمایه های آن برخاسته از اعتقادات ، باورها و آداب و رسوم و اندیشة بافندگان عشایری است . عناصر این طرح عبارت است از آ‹چه که در پیرامون بافنده به صورت طبیعی یافت می شوند . کوه ، رود ، آسمان ، دشت و سبزه زار و درخت و گل و حیواناتی چون گوسفند و اسب و پرندگان و وسایل زندگی از جمله عناصر طرح ایلیاتی است که معمولاً به صورت ناپیوسته و هندسی می باشند . 

ایلیاتی باف 
قالی هایی که به وسیله ایلات و عشای بافته می شوند . از ویژگی های آن کوچک پارچه بودن و بلندی پرز و استفاده از مواد اولیه ای است که خود به دست می آورند . بافته های ایلیاتی دارای رنگ های متنوع و نزدیک به طبیعت است و در برخی موارد از پشم خودرنگ استفاده می شود . طرح های آن گوناگون بوده و به صورت ذهنی بافته می شود . 

بادامچه ( نقشی در حاشیه ) 
نقشی بادامی شکل که به وسیلة چنگ اسلیمی ها شکل می گیرد . این نقوش معمولاً در حاشیه های پهن قالی مورد استفاده قرار می گیرد . ← تصویر دارد 

برجسته بافی ( بافت ) 
به منظور جلوه گری بیشتر نقوش ، بخشی از نقوش گلیم یا قالی را برجسته می بافند و در حقیقت نقوش را سه بعدی می سازند . بافت این گونه قالی ها با فن آوری و شیوه ای خاص انجام می شود که بافت گره هایی با « خواب عکس » ازجملة آنها است . قیچی کاری و پرداخت این قالی ها که معمولاً پس از پایان مرحله بافت انجام می شود . بسیار حساس و نیازمند تخصص و مهارت بالایی است . 

بازوبندی 
قابی است که بر اساس شکل صلیب طراحی شده است . این قاب که با استفاده از اشکال مربع ، مستطیل و دایره طراحی می شود ، در هر حال شکلی صلیبی و چلیپایی دارد . بازوبند همان قاب دعاست که برای جلوگیری از چشم زخم بر بازو می بندند . 

برگ شعله ای 
برگ دندانه دار کشیده ای است که شکل دندانه های آن تداعی کنندة زبانه کشیدن شعله های آتش است که از مبدأ دور شده و باریک می گردد . 


برگ ( نقشمایه ) 
بخشی از گیاه که از شاخه درختان و بوته ها و گل ها می روید و در طبیعت درانواع مختلف مشاهده می شود . برگ در نقوش سنتی به عنوان نقشمایه دارای شکلی ویژه است که در انواع مختلف به صورت ساده و دندانه دار ، طبیعی یا تجریدی طراحی می شود . 

برگ دندانه دار 
برگی که در لبه آن دندانه هایی طراح شده باشد . در نقوش ختایی برگ دندانه دار معمولاً به صورت بلند و کشیده طراحی می شود . 

برگ گنگره ای 
اگر چه واژه برگ گنگره ای و دندانه ای به صورت مترادف به کار می روند ولیکن در واقع لبه برگ کنگره ای به چندبخش تقسیم شده که هر بخش دارای تعدادی دندانه است . برگ مویی یا برگ چناری نمونه ای از برگ های گنگره ای است 

بن نگار 
خطوط و نقوش بسیار ساده و اولیه را گویند که مجموعة « نقش » یا « نگاره » را به وجود می آورند . معمولاً این نام به اجرای نقوش اطلاق می شود که برگرفته از اجسام جامد و بدون روح است . 

بند برگی 
ساقه ای که از یک سمت همانند برگ دارای دندانه هایی است . این بند بیشتر وظیفة جداسازی بخش هایی از طرح را به عهده دارد . ← بند 

بند رومی 
ساقه ای که دارای تزئیناتی رومی است و به عنوان جداکنندة بخش هایی از طرح مورد استفاده قرار می گیرد . 

بند 
خطوط منحنی و شکسته ای که همانند شاخه و ساقة گیاهان طراحی می شوند. بند وظیفه جداسازی بخش هایی از طرح یا متصل نمودن عناصر تزیینی را به یکدیگر به عهده دارد . چرخش بند در نقوش اسلیمی و ختایی به صورت دوار و حلزونی است و اجزای نقش را به یکدیگر متصل می نماید . بند اسلیمی ، بند ختایی ، بند برگی بند رومی از انواع بند می باشند . 

بند اسلیمی 
ساقه ای که اجزاء نقوش اسلیمی را به یکدیگر متصل می کند و به صورت خطوط شکسته یا منحنی طراحی می شود . چرخش این بند به صورت حلزونی است و چنگ اسلیمی یاسر اسلیمی ، سربند اسلیمی ، پیچک ها روی آن قرار می گیرند .
بند اسلیمی معمولاً از سربند اسلیمی منشعب شده و در هر مرحله جدا شدن از ساقه اصلی در خلاف جهت گردش قبلی به حرکت خود ادامه می دهد . 

بند ختایی 
ساقه ای که اجزاء نقوش ختایی را به یکدیگر متصل می کند و به صورت خطوط شکسته یا منحنی طراحی می شود . چرخش این بند به صورت حلزونی است و انواع گل های ختایی ، غنچه ها و برگ ها روی آن قرار می گیرند . بند ختایی معمولاً از گل های درشت ختایی یا گلدان منشعب شده و در هر مرحله جدا شدن از ساقة اصلی در خلاف جهت گردش قبلی به حرکت خود ادامه می دهد . بند ختایی برختا 

بی بی باف 
قالی ایلی باف بختیاری که با نظارت مستقیم همسر خان ( بی بی ) بافته شده است. این قالی ها از اصالت نقش طبیعی بودن رنگ ها و تناسب و هم آهنگی متن و حاشیه برخوردار می باشد . در این گونه قالی ها نقوش با خطوط هندسی و شکسته بافته شده و طرح غالب درآنها لچک ترنج با ترنج تکراری است . 

پاره سیب ( نقشمایه ) 
گلی چند پر است که شکل کلی آن به سطح مقطع سیب برش خورده شباهت دارد . این گل معمولاً در حاشیه ها و نوارهای باریک قالی مورد استفاده قرار میگیرد و به صورت زنجیره ای با ساقه ای به هم متصل می شوند . 

پرز 
ساقه گره ها پرز قالی را تشکیل می دهند . پرز قالی محل پاخور است و طرح و نقش قالی را نشان می دهد . پرز قالی دارای ویژگیهایی چون جنسیت ، رنگ ، ضخامت ، بلندی ، تاب و تعداد لا می باشد و ارتفاع آن در قالی ها متفاوت است. تمایل پرز قالی را به جهتی مشخص ، خواب قالی می گویند پرز قالی را گوشت قالی نیز می گویند . 

پیشانی محراب 
بخش بالایی قوس محراب که معمولاً دارای آیاتی از قرآن کریم یا کتیبه های دیگر است . 

پلاس باف قالی 
پلاس باف قالی ، قسمت ابتدا و انتهای قالی است که در قالی های چله پنبه ای قبل از ساده بافی و از درگیری پود پنبه ای با چله بافته می شود . این بخش از قالی را قفل و مهر قالی نیز می نامند . 

تراکم ( بافت ) 
فشردگی بافت و کثرت گره ها بر واحد سطح می باشد . ← رجشمار 

ترکیب بندی 
ترکیب و آرایش عناصر یک تابلو به صورت یک مجموعه بصری را اصطلاحاً ترکیب بندی می گویند . در حوزه طراحی نقوش قالی ، قرار گرفتن ترنج ، سر ترنج ها ، لچک ها حاشیه ها و سایر عناصر دیگری که در شکل دهی طرح کلی قالی مؤثرند ترکیب بندی طرح را نشان می دهند. در حوزه رنگ ایجاد یک ترکیب بندی عبارت است از قرار دادن دو یا چند رنگ در کنار هم . 

ترمه 
یا « ترمه » پارچة نفیسی است که از کرک می بافند . این پارچة پشمی بعضاً به صورت شال مورد استفاده قرار می گیرند . نقش آن معمولاً گل و بته است و رنگ بندی محدود و شاخصی دارد . نقوش ظریف و پرکار این دستبافته ملهم از نقوش نگارگری است و از نخ های زرین و سیمین برای جلای آن استفاده می شود . در گذشته بافت ترمه درشهرهایی چون اصفهان ، یرد ، کرمان و کاشان رایج بوده است که با توسعة صنعت نساجی ماشینی رو به افول گذاشته است . 

ترنج دوکی شکل 
ترنجی که به شکل لوزی و مشابه با دوک ریسندگی است . این طرح در قالی های نواحی غرب کشور مشاهده می شود که به صورت تک ترنج در نترنج پیاده می شود . 

ترنج اصلی 
ترنج بزرگتر که ترنج یا ترنج های کوچکتری در آن طراحی شده است . ترنج ← 

ترنج میانی 
← ترنج 

ترنج میانی 
← ترنج در ترنج 

ترنجی 
طرحی از قالی که متن آن فقط دارای ترنج است و لچکی ندارد . ← ترنج 

ترنج مرکزی 
ترنجی که در مرکز ترنج ها قرار دارد و کوچکتر از همة آنها است . یا ترنجی که درمرکز متن قالی واقع شده است . ← ترنج 

ترنج خورشیدی 
ترنجی که پره های اطراف آن تداعی کنندة اشعه های خورشید است . این ترنج را شمسه نیز می نامند . ترنج خورشیدی یا شمسه با جزئیات بیشتر در تذهیب طراحی می شود . ← ترنج 

ترنج در ترنج 
طرحی از قالی که درداخل ترنج بزرگتر ترنج کوچکتری طراحی شده است . ترنج بزرگتر را ترنج بیرونی و ترنج کوچکتر را ترنج میانی نامند← ترنج 

ترنج تو در تو یا ترنج کاسه نیم کاسه 
← ترنج در ترنج ← ترنج 

ترنج ، ترنج 
طرحی از قالی که در زمینة آن ترنج های متعدد قرار دارد . ← ترنج 

ترنج ( نقش ) 
محدو ده ای مشخص در مرکز متن قالی که با خطوط شکسته یا منحنی از زمینة متن جدا شده است . ترنج در اشکال مختلف طراحی می شود و معمولاً داخل آن بانقوش مختلفی از جمله نقوش ختایی و اسلیمی تزیین می شود . در برخی موارد طرح یک چهارم ترنج نیز در تزیین لچک ها ی قالی نیز مورد استفاده قرار می گیرد ، در غیر این صورت نقوش لچک ها با نقوش ترنج هماهنگی ندارد . ترنج دارای تزییناتی چون سرترنج است که به آن متصل می باشد . ← ترنج 

تجرید 
در لغت برهنه کردن زمین از گیاه و تنهایی را گویند . خلاصه شده ، ساده شده . در طراحی نقوش به نقوشی اطلاق می گردد که خلاصه شدة نقوشی از طبیعت باشند . همانند نقش بوته جقه که تجرید شدة نقش درخت سرو سرخمیده است . 

تخت جمشیدی 
طرحی از قالی که با بهره گیری از اشکال ستون ها ،ایوان ها نقش برجسته ها یا بخشی از مناظر عمومی بنای باستانی تخت جمشید شکل گرفته باشد . این طرح زیر مجموعة طرح های ابنیه ای وباستانی است . 

تباین رنگی 
← تضاد رنگ 

تابلویی 
دست بافی که به عنوان تابلو مورد استفاده قرار می گیرد . صرفاً برای نصب روی دیوار بافته می شود و زیرپایی نیست . عمدتاً کوچک پارچه بوده و طرح های آن برگرفته از طرح های نگارگری ایرانی با تصاویری از طبیعت بی جان است . قالی های تابلویی معمولاً با رجمشار بالا تهیه می شوند تا ظرایف طرح و سایه روشن ها به خوبی پیاده شوند . 

تار یا « چله ، تون ، تان ، تونه ، ریشه » 
مجموعه نخ هایی است که بافت قالی بر روی آن ها انجام می شود . این نخ ها به صورت موازی و یکنواخت عمود بر تیرک سردار و زیر دار بسته شده یا از دور آنها عبور کرده اند که آماده سازی آن را "چله کشی" گویند . جنس تار معمولاً نخ پنبه ای است ولیکن برای قالی های مرغوب وریز باف از نخ ابریشمی استفاده می شود . در میان روستاییان و عشایر استفاده از نخ ابریشمی برای چله رواج دارد . فاصله تارها از هم ، بستگی به نوع بافت و ظرافت قالی تغییر می کند . 

تسخیری 
نفوذ نقوش از بخشی به بخش دیگر را اصطلاحاً تسخیری می گویند . در برخی موارد نقوشی که به بخشی نفوذ کرده اند به محل اصلی خود باز می گردند . معمولاً پیشروی و نفوذ نقوش از متن به حاشیه صورت می پذیرد . 

تضاد رنگ یا تباین رنگ 
عبارت است از اختلاف دو یا چندرنگ در برار یکدیگر . این اختلاف در هفت عنوان مورد بررسی ، تباین سردی و گرمی ، تباین تاریکی و روشنایی ، تباین وسعت سطوح از جمله آن ها است . 

تصویری باستانی ( نقش) 
طرحی از قالی که دارای نقشی ازتصاویر آثار و ابنیة باستانی ، نظیر تخت جمشید و نقش شاهنامه ای می باشد . 

تصویری ( نقش) 
طرحی از قالی که دارای تصویری از صورت یا پیکره انسان ، حیوان یا ابینه تاریخی و منظره باشد که به صورت طبیعی طراحی شده است . این تصاویر را می توان در بخش های مختلف قالی ، چون متن ، حاشیه پهن و لچک ها طراحی نمود . 

تقارن طولی 
← تقارن 

تقارن عرضی 
← تقارن 

تقارن قطری 
قرینه بودن نقوش بر اساس قطر اشکالی چون مربع ، لوزی ، دایره . 

تقارن 
قرینه بودن اشکال و نقوش نسبت به محوری افقی یا عمودی و مورب را گویند . خطی فرضی که نقوش طرفین نسبت به آن قرینه هستند را محور تقارن می نامند . اکثر طرح ها و نقوش قالی دارای محور تقارن طولی ، عرضی یا طولی عرضی می باشند . 

تلفیقی 
از انواع طرح های قالی است که از ترکسب چند طرح اصلی به دست می آید . طرح ترنج دسته گلی ، لچک ترنج تصویری ، لچک ترنج ماهی در هم از جملة آن ها است . 

تمام پشم 
فرش دستبافی که جنس تار و پود و پرز آن از نخ پشمی باشد . 

تمام ابریشم 
فرش دستبافی که جنس تار و پود آن ازنخ ابریشم باشد . 

جانمازی ( طرح ) 
جانمازی یا سجاده ای ، قالیچه ای است با طرح ویژه که طرح محرابی از ویژگی آن است و بر روی آن نماز می گذارند . در طرح این قالیچه اسامی متبرک و آیات قرآنی نیز استفاده می شود . معمولاً در طرفین قوس محراب محلی برای قرار گیری دست ها درهنگام سجده در نظر گرفته می شود. 

ودال گل
←آینا گل 

جانوران افسانه ای
←حیوانات افسانه ای 

جلد قرآنی 
طرحی برای قالی که برگرفته از طرح های مورد استفاده در تزیینات جلد قرآن است . طرح معمولاً به صورت لچک ترنج استکه ترنج آن به صورت شمسه ای چند پر طراحی شده است . 

جلد سازی سنتی 
ساخت جلد کتاب به شیوة سنتی که تزیینات آن به صورت لچک ترنج یا لچکی طراحی شده و به شیوه های سوخت یا نقاشی روی چرم اجرا شده است . 

چنگ اسلیمی 
سراسلیمی یا چنگ اسلیمی یکی از اجزاء نقوش اسلیمی است که به صورت دو بازوی منشعب شده روی بند اسلیمی قرار می گیرد و انواع مختلفی دارد 

چله 
← تار 

چای دان 
← سماوری 

چلیپا یا « صلیب » 
شکلی است که تقاطع دو پاره خط عمودی وافقی حاصل می شود . طرح چلیپا دارای مفاهیم مختلفی چون گردونة خورشید یا مهر ، نماد آتش و ناهید ، چهار سوی جهان یا چها رعنصر اولیه یعنی آب ، آتش ، باد و خاک است . نقشی که از شکلی صلیب تبعیت کند نیز چلیپایی می گویند . در خوشنویسی ، خط نوشته هایی را که به صورت اریب (مورب) نوشته شده اند را نیز چلیپا گویند . 

چهار اسلیمی 
ترکیبی از چهار سراسلیمی یا چنگ اسلیمی که بند آن ها از مرکز نقش منشعب شده اند و شکلی چلیپایی یا صلیبی بوجود آورده اند و معمولاً این نقش با نقوش ختایی تزیین می شود . 

چهار ترنج 
طرحی که دارای چهار ترنج بوده و ترنجها در امتداد محور تقارن طولی قالی قرار دارند . در این طرح شکل ترنج معمولاً به صورت لوزی ، شش ضلعی ، یا هشت ضلعی است . نقوش طراحی شده در درون ترنج ها نیز بسته به ذوق و سلیقة بافنده ، از تنوع خاصی برخوردار است . نام چهار حوض و چهارآینه نیز در بین ایلات و عشایر افشار و قشقایی متداول است . 

حاج خاتمی 
طرحی از قالیچه های هزار گل ، مشهور به ناظم که دسته گلهای متعدد به صورت دسته ای در منظر دید بیننده قرار گرفته است . ترکیبی از عناصر تزیینی چون سروهای کنارة متن ، قوس محرابی ، تعلبکی ها درلچک ها ، گلدان و زیر گلدانی و شاخ های شکسته و پر گل و استفاده از رنگ بندی لاجوردی و زرد طلایی ، همگی از شاخصه های طرح ناظم است . این طرح به دو صورت یک سر ناظم و دو سرناظم است . طرح یک سر ناظم شکلی محرابی دارد و طرح دو سر ناظم به صورت نقشة یک چهارم طراحی شده است . طرح ناظم به دستور و زیر نظر زنان بزرگ قشقایی و با اعمال سلیقه ایشان بافته شده است . این طرح در بین بافندگا

/ 0 نظر / 602 بازدید