طراحی سنتی فرش دستباف
Traditional Carpet Design
قالب وبلاگ
نويسندگان


فـرش‌هـای سلجوقی 

یک نقطه اوج هنر فرش‌بافی که در طی سه قرن دوره سلکیوک است اما متأسفانه هیچ نمونه‌ای از آن دوران که دوره سلکیوک بزرگ نامیده می‌شود وجود ندارد . اما به هر حال می‌دانیم که فرش‌هایی از دوره سلکیوک آناتولی باقیمانده است . اینها ‹‹ فرش‌های کونیا ›› طراحی شده‌اند . اما اساساً این یک نام غلط است . صنایع شاهد ما از سه کشف حاصل می‌شود . آنها از کونیا و بی‌سهیر و فوشا هستند .

علی‌رغم شرایط تکه پاره بودن اکثر این نمونه‌ها این امکان وجود داشته است که این تکه‌ها را در کنار هم گرد آوریم و بتوانیم طرح و کیفیت آن را تعیین کنیم . از اینرو این گروه می‌تواند اولین گروه فرشهای ترکی قابل تشخیص نامیده شود به عنوان طلایه‌دار فرشهای دوره‌های بعد حتی تا زمان حاضر .
امروزه کلکسیون فرش سلکیوک محلی شامل هجده قطعه است که پانزده تای آنها به صورت تکه است . هشت تای اینها در کونیا و سه تای آن در بنیشیر پیدا شدند . هفت تای آنها نیز از فوستات بدست آمدند . تنها دو تای آنها کاملاً شبیه به هم هستند . هر دو آنها در موزه هنرهای اسلامی و ترکی استانبول هستند . بقیه همگی رنگ‌ها و نقش‌های متفاوت‌ دارند . که هر کدام از آنها بی‌همتاست . چنین تغییراتی نشان‌دهنده وجود استعداد خلاق قابل توجه در کسانی است که این فرشها را بافته‌اند .
ماهیت یک تحقیق گروه سلکیوک آشکار می‌کند که طرح‌های اصلی از القاء نقش‌های گلدار بسیار عالی درون طرح‌های هندسی ناشی شده است . و حاشیه آن شامل شیوه‌های کوفی است . در بعضی حالات شکلهای هندسی بوسیله تکرار نقش‌ها در ردیف‌ها خلق می‌شود . در واقع نقش‌های گلدار ، اگر بتوان آنها را تشخیص داد تنها به روش و سبک خاصی نیستند . اما به طور خیلی زیادی خلاصه شده‌اند . مادامیکه ما هر کدام از این تکه‌ها را امتحان می‌کنیم این موضوع به طور کاملاً واضح نمود می‌کند که تعمیم‌ها و عمومیت دادن‌ها ، باید راهی به بی‌همتایی برساند و کیفیت بسیار خوب هر کدام از اجزاء .
فـرشهـای سلکیـوک مسجـد عـلاءالـدیـن و کـونیـا :
فرشهای اصلی کشف شده در مسجد علاءالدین کونیا تاریخش به نیمه اول قرن سیزدهم برمی‌گردد . و پیشرفت در فرش‌بافی کرکی را در آن دوره نشان میدهد . آنها همچنین مورد توجه واقع می‌شوند به عنوان نمونه‌های اصلی برای همه فرش‌های سلکیوک . جزئیات خاستگاه و اساس آنها هنوز یک موضوع قابل تعمق است .
تا سال 1905 هیچکدام از بازدیدکنندگان مسجد علاءالدین کونیا شامل ‹‹ سار ›› متخصص فرش از وجود فرشهای باارزش اینجا آگاه نبودند . آنها در سال 1905 توسط مارتین که اشاره به اهمیت زیاد تاریخ فرش‌بافی آنها کرد کشف شدند . در یک مدت زمان کوتاه آنها بسیار مشهور شدند اگر چه مارتین خودش آنها را تا سال 1908 منتشر نکرد . سپس آنها اعطاء شدند به یک مکان در یک کار دو حجمی فوق‌العاده متن و اندازه صفحاتcm 56*67 
بود ( حجم متن به تنهایی به 10 کیلو می‌رسید ) .
داستان چگونگی کشف و انتشار نهایی در صفحه 113 کتاب مارتین یافت می‌شود . او بیان می‌کند که در مسجد علاءالدین در کونیا که در سال 1220 تمام شد ، چهار فرش و دو تکه‌ای از فرش وجود دارد که متفاوت از دیگران هستند متفاوت از همه چندین صد فرشی که مسجد را فرش کرده‌اند . یکی از زیباترین و قدیمی‌ترین فرشها در ترکیه . زمینه آنها با یک الگوهای ساده که مرتباً تکرار شده است تزئین می‌شود . حاشیه این فرشها که یکی از خصوصیات و مشخصه‌های آنها وجود کلمات تزئینی به خط کوفی در حاشیه فرش است که شکوه آنها از اندازه سبز رنگ آنها کاملاً متفاوت‌ از همة نمونه‌های شناخته شده فرش‌های دیگر است . بعد از اینکه فرید پاشا از فرمانداری کونیا دست کشید و نخست وزیر عبدالحمید شد او دستور داد که برای شاه ویلیام سوئدی از همه فرشهای سلکیوک که خواسته عکسبرداری و نقاشی آبرنگ بکشند .
پاورقی کتاب مارتین صفحه 247 توضیح می‌دهد که چگونه نماینده کنسولگری آلمان هرلوی تیو با مهربانی اجازه عکسبرداری می‌دهد . به هر حال قبل از ارسال به H.R.H شاه ویلیام هر کپی عکس‌ها هرلوی تیود کسی که یک دانمارکی است اگر چه اکنون در آلمان مشغول به کار است و پنداشت او ممکن است با فرستادن عکس‌های این فرش‌های مهم به کشور جدیدش خدمتی کرده باشد به آنهائیکه علاقه‌مند به این موضوع در برلین هستند . این دلیلی است که چرا دکتر ‹‹ سار ›› نتوانست آنها را در یک مقاله‌ای که اخیراً منتشر کرد دربارة فرشهای آسیای صغیر در هرور هند اتریشی لوکسنت و کونتساند ورک ارائه دهد . در اکتبر 1907 دکتر ساره بیان کرد . این یک کم عجیب است که نویسنده نوشته یک اثر بزرگ دربارة فرشهای آسیایی در طول همه دورة درازمدتی که به تحقیق هنر شرقی پرداخته بود همه توجهش را به هنر شرقی در کونیا معطوف کرده بود و مطمئناً برای ارائه و تهیه اثر بزرگش دربارة معماری ایرانی اغلب یک بازدیدکننده در این مسجد بود و مسجدی که قبلاً هیچ توجهی به فرشهای آن نمی‌کرد اما اکنون آنها بسیار چشمگیر هستند . آنها مطمئناً تکه تکه می‌شوند . حقیقت واقعی این است که این فرشها اصلاً درک نشدند و آنها در قسمتی از مسجد که دورترین نقطه از محراب بود انداخته شده بودند جائیکه آنها در زیر پای همگان لگدمال شده‌اند . نه تنها توسط هرلوتیو بلکه توسط همه خبره‌های دیگر فرش که از مسجد شگفت‌انگیز علاءالدین دیدن کرده‌اند . و هنوز آنها کاملاً متفاوت از همة فرش‌های دیگر در این مسجد هستند که حتی از فاصلة دور هم رنگ‌بندی ویژه آنها چشم‌ها را جذب می‌کند . در نتیجه توجهات هرلوتیود به ارزش علمی گرانبهای آنها و آنها یکی از مناظر تماشایی کونیا شدند . 
یک مطلب دیگر این است که چگونه شاه از لوی تیود خواست تا از فرشها عکسبرداری و نقاشی آبرنگ بکشد و همچنین اینکه لوی تیود کپی کرده بود از همه آنها برای خودش و آنها را بدون اجازه به برلین فرستاده بود . یک سال قبل سار بیان کرده بود در یک مقاله دربارة موضوعی که او کار کرده بود از عکس‌ها و نقاشی‌های آبرنگ لوی تیود بدون اینکه فرش‌های اصلی را دیده باشد . مقالة سار یک سال پیش از چاپ کتاب مارتین ارائه شده و به طور گسترده‌ای پخش شد . به علت علاقه زیاد به این فرشها علاقه‌ها با انتشار فرشها در سال 1909 در کتابش تازه شد . آنها دوباره در سال 1914 توسط بودی و گونل تجدید چاپ شدند .
هشت فرش کشف شده در 1905 اگر چه به شدت آسیب دیده بودند ولی در واقع از دوره سلکیوک باقی مانده بودند و اکنون همه آنها به موزه هنرهای اسلامی و ترکی استانبول آورده شدند جائیکه آنها بین غنی‌ترین و بزرگترین کلکسیون فرش‌های جهان نگهداری می‌شوند . که اکنون شامل بیش از هزار فقره جنس می‌باشد و در مکان جدید موزه در قصر ابراهیم پاشا جا داده می شود . اجازه بدهید به این نمونه‌ها نگاهی بیاندازیم . سه تای آنها تقریباً بی عیب و سالم هستند و پنج تای آنها به صورت تکه فرش هستند . همه آنها از چشم و با گره ترکی هستند . با یک تار دولا تاب کرم رنگ و پشم رنگ شده گاومیش و یک پود از پشم قرمز خشک دولا تاب . این نمونه‌ها به طور میانگین 840 گره در هر 10 سانتی‌متر مربع دارند و دو یا سه پود که بین هر ردیف گره‌ها زده می‌شود . عنصر اصلی مشخصه طرح حاشیه بزرگ آن با نوشته خط کوفی است اما نقش‌های هندسی نیز به طور برجسته به چشم می‌خورد .
به علت اهمیت آنها هر نمونه به طور انفرادی توضیح داده خواهد شد . اولین مورد که در بین نمونه‌ها کشف شد یک فرش پشمی است ، 50/5 * 85/2 متر منسوب به قرن سیزدهم آناتولی که به موزه در تاریخ سی و یکم مارس 1930 آورده شد . فرش در برگیرندة نقش‌های عقاب مانند قرمز تیره اشاره به نوک تیر زمینه قهوه‌ای و با اشکال لوزی شکلی به رنگ آبی روشن که در ردیف‌های حاشیه روی یک زمینه قرمز روشن قرار گرفته‌اند . حاشیه شامل نقش کوفی به رنگ آبی روشن و زمینه سفید روی یک زمینه آبی تیره شد و با نوارهای قرمز و زرد تزئین شده است . یک ردیف ستاره‌های آبی هشت گوشه در مربع‌های قرمز قسمت داخلی حاشیه را پر میکنند . در حالیکه حاشیه محافظ خارجی که به حاشیه اصلی ضمیمه می‌شود نقشه یکسانی دارد . اما در اینجا رنگ‌ها معکوس می‌شوند .
دومین فرش از این گروه و دوره یکسان و به اندازه 40/2 * 20/3 متر می‌باشد که در تاریخ مشابه نمونه اول به موزه آورده شد . گره‌های این فرش اندکی اُریب و متمایل به راست هستند با 729 گره در هر 10 سانتی‌متر مربع . زمینه اصلی آبی تیره با پودهای ستاره‌ای هشت گوشه آبی روشن پوشیده می‌شود . همه به طور منظم در ردیف‌های خمیده قرار گرفته‌اند و از چهار طرف بوسیلة یک نقشه صلیب مانند با نوارهای دوبل که به رنگ آبی روشن هستند و با نوشته‌های کوفی عقاب‌مانند دوتایی تزئین می‌شوند .
سومین فرش 46/2 * 08/6 متر است و اسناد یکسانی مانند نمونه بالایی دارد به جزء اینکه در گرههای ترکی که کمی به طرف چپ مایل هستند . ترکیب زمینه اصلی قرمز در ردیف‌های حاشیه روی یک زمینه کرم رنگ . اکتاگونس با چهار نقش‌های عقابی پر می‌شود که با نام ‹‹ پای شتر ›› شناخته می‌شود و به صورت یک جفت تصویر درآیند قرار گرفته است . حاشیه اصلی که تنها در یک لبه فرش باقی‌مانده است شامل یک ردیف نقش‌های شبیه خط کوفی جفت می‌باشد . هر جفت با خطوط سفید و زمینه قهوه‌ای که به قسمت مرکز بوسیله یک نقش برجسته هلالی شکل متصل می شود . حاشیه‌های محافظ داخلی و خارجی یکسان و همانند هستند شامل یک نوار قهوه‌ای پهن بین دو نوار آبی باریک .
این بزرگترین بقایای فرش سلکیوک که ‹‹ پای شتر ›› نامیده می‌شود نشان از تأثیرات چینی دارد و شاید از منسوجات وارد شده و کارهای فلزی یا ظروف چینی الهام گرفته باشد که درون فرهنگ سلکیوک آناتولی در قرن سیزدهم رسوخ کرده است .
مدالیون ( با مدال بزرگ تزئین دادن ) پای شتر در یک نمایش فرش روی یک دست نوشته چینی به تاریخ اواخر قرن سیزدهم که گوبلای خان مغول را در حال شکار در یک جلگه وسیع بی‌درخت نشان می‌دهد دیده شده است . نوشته اسکون در موزه قصر ملی و تایوان بوسیله لوکوآن تاو در سال 1280 نمایش گذاشته شده است . تصویر سه شتر را در یک کاروان که بار دارند و کالاها با فرشها و گلیم‌ها پیچیده شده‌اند را نشان می‌دهد . شتر سوم یک فرش با زمینه قرمز با یکسری شش ضلعی در بالای هر کدام را نمایش می‌دهد .
10 . D جزئیات فرش سلکیوک کونیا و قرن سیزدهم . از A جیجر تصویر 10 را ببینید .
لوح 2 ـ تکه‌ای از فرش سامراء 32 * 29/0 متر و قرن نهم موزه ملی استکهلم .
لوح 3 ـ تکراری از فرش سامراء 13/0 * 305/0 قرن نهم موزه فستات : روهس ، گوتنبرگ .
لوح a 3 ـ سیستم ، آناتولی جنترال با نقش‌های هندسی مشابه با تکه فرش سامراء قرن نهم ، کلکسیون خصوصی فوستات و استانبول .
لوح 4 ـ فرش سلکیوک کونیا ، 50/5 * 85/2 متر موزه هنرهای اسلامی و ترکی ، استانبول .
لوح 5 ـ فرش سلکیوک کونیا 40/2 * 20/3 متر قرن سیزدهم . موزه هنرهای اسلامی و ترکی‌، استانبول .
لوح a 6 ـ جزئیات فرش سلکیوک کونیا .
لوح 6 ـ فرش سلکیوک کونیا ، 46/2 * 08/6 متر قرن سیزدهم ، موزه هنرهای ترکی و اسلامی استانبول .
لوح 7 ـ فرش سلکیوک کونیا 14/1 * 30/2 متر ، قرن سیزدهم موزه هنرهای اسلامی و ترکی استانبول .
لوح 8 ـ فرش سلکیوک کونیا 74/0 * 90/0 متر قرن سیزدهم . موزه هنرهای ترکی و اسلامی استانبول .
لوح 9 ـ فرش سلکیوک کونیا 23/1 * 26/2 متر قرن سیزدهم موزه هنرهای اسلامی و ترکی استانبول .
این دو تکه از فرش بسیار آسیب دیده را مقایسه می‌کند . متر 66/1 * 87/0 و متر 23/1 * 32/1 در یک موزه یکسان .
لوح 10 ـ فرش سلکیوک کونیا متر 17 * 77/0 قرن سیزدهم موز هنرهای اسلامی و ترکی استانبول این نقش یکسان همچنین روی سومین فرش کونیا با یک پس زمینه قهوه‌ای روشن با شش‌ضلعی‌های قرمز تیره دیده می‌شود . این شیوه ‹‹ پای شتر ›› اخیراً نقش ز ترکمن نامیده می‌شود . که به طور واضح به آناتولی با سلکیوک آمد .
اندازه‌های فرش چهارم 14/1 * 30/2 متر است . زمینه قرمز عمیق این تکه فرش با ردیف‌های قطری به رنگ قرمز روشن پر می‌شود . نقش‌های گلدار به طور عالی و اساساً شش ضلعی با نقش‌های عقابی شکل که از اطراف گسترش یافته است . و یک نقش هلالی شکل از رأس . و شش گوشه‌هایی به رنگ قرمز یا قرمز تیره روی یک زمینه قرمز یا آبی . شش ضلعی‌ها به طور افقی به ریشه‌های پله‌دار متصل می‌شوند ، به طور متناوب از راست به چپ در ر ردیف .
الگوی این فرش همانطور که آگنس جیجر اشاره کرده شباهت دارد به یک نمونه پارچه ابریشمی چینی متعلق به یک گروه که در مقبره‌های مصری پیدا شده است . کپی مستقیم حریر گلدار ابریشمی چینی براحتی قابل تشخیص است . با وجود سادگی اشکال و زاویه بندی‌های طراحی که توسط تکنیک فرش خشن‌تر ایجاب می شود . اما حریر ابریشمی یک رنگ است . علاوه بر توجه به شباهت الگو این باید مشخص شود که همه انواع تأثیرات تقریباً همیشه معکوس هستند . حاشیه شامل یک ردیف مربع با برآمدگی نقش‌های عقابی شکل که به دومین فرش کونیا شباهت دارد . اما اینجا نقش فیروزه روی یک زمینه قهوه‌ای طبیعی زده می‌شود . مربع پیشین اکنون به یک ستاره هشت گوشه تبدیل شد و نقش روی حاشیه کناری بالهایی دارد که به صورت برآمده از هر طرف نقش ستاره داخل نقش یک ستاره است . این بالها به عقابها منتهی شده و در مرکز به لوزی‌ها متصل می‌شوند . حاشیه‌های نگهبان داخلی و خارجی شامل یک ردیف سنگریزه با نقش‌هایی مانند که با عقابها و مثلث‌هایی به رنگ سفید روی یک زمینه قرمز تزئین می‌شود . حاشیه نگهبان داخلی از زمینه اصلی بوسیله یک نوار آبی پهن که با نقش‌ عقابی قرمز روشن در مراکز زمینه پر می‌شود جدا می‌شود .
پنجمین فرش با اسناد مشابه به اندازة 74/0 * 90/0 متر می باشد . تارها یک لا و بیشتر پشم قرمز ضخیم است . گره‌های ترکی در این نمونه کمی مورب و مایل به ثابت هستند . زمینه اصلی شامل نقش‌های عقابی شش گوشه در ردیف‌های شروع هستند . نقش‌های عمودی روی زمینه آبی تیره به رنگ آبی روشن هستند و شامل سنگریزه قرمز یا نقش هندسی ‹‹S ‌ ››
در مراکز آنها می شود . آنها در پائیس بوسیله یک نوک تیر محدود می‌شود . و در بالا بوسیله یک لوزی شامل یک لفاف قرمز کوچک محدود می‌شود .
لوح 12 ـ فرش سلکیوک بیشیر ، 54/2 * 70/1 متر ، قرن سیزدهم و موزه مولانا ، کونیا . 
لوح 13 ـ جزئی از لوح 12 . فرش سلکیوک بیشیر .
12. D ـ جزئی از فرش سلکیوک بیشیر قرن سیزدهم . لوح 12 و 13 را ببینید .
III3ـ قوطی حلبی چای سیلان برای چای . نقش حاشیه‌ را در تصویر 4 ببینید .
III4 ـ سجاده لادیک . موزه هنرهای اسلامی و ترکی و استانبول . با شکل III3مقایسه کنید . 
حاشیه اصلی شامل یک نقش کوفی گروه‌های پی در پی ریشه‌های سفید که زمینه قهوه‌ای دارد . هر گروه خطوط بوسیله یک شیوه قلاب مانند شکل به گروه بعدی متصل می‌شود . که می‌تواند به شکل نقش هلالی شکل باشد . اما به خاطر وضعیت نامرغوب تکه فرش ، تشخیص هویت آن غیر ممکن است .
در لبه داخلی حاشیه و فضاهای مستطیل شکل بوجود آمده بوسیله نقش کوفی سبا یک رنگ قرمز و آبی پر می‌شود . در داخل این و روی زمینه قرمز حاشیه یک مربع قرمز کوچک روی هر ضلع بوسیله دو مثلث آبی رنگ که یک ستاره هشت گوشه را تشکیل می‌دهد واقع شده‌اند . حاشیه نگهبان داخلی شامل یک نوار پهن با شیوه‌های گلدار هندسی می‌باشد که نقش ‹‹ پای غاز ›› نامیده می‌شود . که اثر به نوک‌های تیر شباهت دارد که یک طرف قرمز و یک طرف آبی دارد که به طور متناوب به راست و چپ روی یک زمینه زود تغییر می کند .
لوح 11 ـ فرش سلکیوک بیشهیر ، 49/0 *16/1 متر ، و قرن سیزدهم و موزه مولانا ، کونیا .
ششمین نمونه از کلکسیون مسجد علاءالدین شامل هر دو تکه فرش یکی به اندازة 66/1 * 87/0 متر و دیگری به ابعاد 23/1 * 32/1 متر . آنها در شرایط بسیار نامرغوبی هستند اما باید بخشی از یک فرش سه متری در عرض و احتمالاً با اندازة بزرگتر در طول باشد . ترکیبات شامل ردیف‌های چین‌خوردگی که نزدیک به جسم قرار گرفته‌اند نقش‌های قلاب مانند لوزی شکل ‹‹ بازوهای دست به کمر زده ›› به رنگ آبی تیره روی یک زمینه قهوه‌ای روشن مایل به زرد . در لبه پایین‌تر زمینه رنگ‌ها تغییر می‌کنند و نقش به رنگ قهوه‌ای روشن مایل به زرد و زمینه آبی تیره می‌شود و نقش یک لفاف لوزی شکل قرمز رنگ دارد . حاشیه اصلی که به شدت پهن است یک شیوه کوفی در آن است و هر جفت ساقه‌های کوفی مقابل هم به بعدی بوسیله یک طرح قلاب مانند متصل می‌شوند که با یک نقش هلالی شکل تاجدار ( نوکدار ) می‌شود . ساقه‌ها و طرح‌های متصل شده قرمز تیره روی زمینه به رنگ قرمز روشن هستند ، در حالیکه نقش هلالی شکل سبز رنگ است . حاشیه نگهبان داخلی حاشیه را از زمینه جدا می‌کند و یک نوار زرد رنگ است که روی دو طرف کناره‌ها بوسیله یک نقش برجسته قهوه‌ای مایل به قرمز کشیده شده است .
یک فرش بزرگ به ابعاد 23/1 * 26/2 متر با طرح و رنگ‌های یکسان وجود دارد اما آن در شرایط بسیار جدی قرار دارد . او یک کناره و بیشتر حاشیه را ندارد . رنگ‌های آن از بین رفته‌اند و بیشتر کرک آن از دست رفته‌اند .
آخرین تکه فرش که توضیح داده می‌شود خیلی کوچک است به ابعاد 17/0 * 77/0 متر و تنها یک بخش کوچکی از زمینه اصلی و حاشیه را داراست . آن در آگوست 1928 به موزه آورده شد از مقبره ‹‹ کیلیکارسلان ›› در مسجد علاءالدین . ترکیب زمینه اصلی شامل نقش‌های لوزی قلاب مانند شکل است شامل لفاف‌های الماسی شکل زردرنگ که بوسیله یک سری شش ضلعی‌های باریک و بلند آبی روشن احاطه شده است و این شش ضلعی‌ها به هم متصل شده و تشکیل یک قالب هشت ضلعی در اطراف اولین جنبش را داده‌اند . اینها به نوبت شامل نقش‌های سنگریزه روی یک زمینه آبی تیره است . با وجود تفاوت‌های مشخص در درجات سایه روشن رنگ این واضح است که حاشیه این تکه فرش مشابه با پنجمین فرش کونیا است .
این فرشهای کونیا به شدت در رنگ و ترکیب متنوع هستند و همگی بسیار بزرگ بودن و یکی از آنها به بزرگی 15 متر مربع بود و برای پوشش مکان‌های بزرگ طراحی شده بود . فرض شده است که آنها به مسجد علاءالدین هدیه داده شده‌اند . توسط سلطان علاءالدین کیلیوباد در سال 1221 و واقعاً به مسجد در طول زمان عمر وی پیشکش شدند . ( هدیه شدند‌) . آنها در واقع در میان نمونه‌های تاریخی هنر سکلیکوک قرار گرفتند.
[ ۱۳٩۱/٩/٢٠ ] [ ۱٠:٠٧ ‎ق.ظ ] [ مالکی ]

آب نما 
حوضی وسیع و کم عمق که در معماری ایران جایگاهی خاص داشته و در جلوی ساختمان واقع می گردد . به گونه ای عام به جوی نهر آب که در اطراف ساختمان و محوطة باغ قرار می گیرند نیز اطلاق می شود . در طراحی نقوش قالی استفاده از طرح آب نما که با طرح پرندگاه و ماهی ها نیز تلفیق شده متداول است . برخی از پژوهشگران بر این باورند که این طرح انعکاسی از اعتقاد باستانی ایرانیان به پردیس یا فردوس آسمانی است . 

آق نقیش 
نقشی از قالی های ترکمن که مرکب از قلاب هایی تو در تو است و لوزی هایی درمیان دارد . تصویر دارد . 

آویز ( نقش ) 
آنچه را که به عنوان زیینت به چلچراغ آویزان است . در طراحی قالی عناصر تزیینی را گویند که از میان قوس محراب یا قندیل ها آویزان است . آویزان به شکل های گوناگون طراحی می شود . 

آیناگل ( نقشمایه ) 
نقشمایه آینه با استفاده از هشت ضلعی بوجود آمده و این نقش به وسیلة طایفه یموت در قالی های ترکمن یافته می شود . نام دیگر این نقش جودال گل است . 

ادغام 
نقوش یک بخش از قالی به بخش دیگر آن وارد شده و پس از گردش تسخیری ، مجدداً به محل اصلی خود باز گردد ، عمل ادغام انجام شده است . در حقیقت دو بخش از قالی را در هم ادغام کرده و به یکدیگر متصل نموده است . 

اشکالی 
نقشی از قالی که باترکیبی از اشکال سادة هندسی به وجود آمده است . این اشکال می توانند نمایانگر اشکال انسان ، حیوان ، درختان و گیاهان نیز باشند یا اشکال سادة هندسی را همراهی نمایند . این نقوش معمولاً در میان بافندگان ایلات و عشایر که ذهنی باف هستند رایج است که بازتابی از اشکال پیرامون بافنده بوده که برقالی منتقل شده است . 

افشان 
طرحی از قالی که شاخه ها ، برگ ها ، گل ها به عنوان نقش و نگار در زمینة قالی پراکنده شده اند . 
از نقش مایه های اصلی این طرح گل های شاه عباسی ، شکوفه ها و ریزه گل هایی است که به صورت به هم پیوسته متن قالی را پوشانده اند. ازطرح های افشان می توان به این موارداشاره نمود: افشان ختایی – افشان شکسته – افشان شاخه پیچ 

اقتباسی 
طرحی از قالی که بخشی از آن بر اساس خصوصیات سایر طرح های ایرانی یاملل دیگر شکل گرفته باشد . به عنوان مثال استفاده از قندیل و گلدان در طرح های محرابی اقتباسی است از طرح معروف آناتولی . هم چنین به کارگیری نقوش قفقازی در طرح قالی نیز اقتباسی است از طرح ها و نقوش قالی های قفقازی. 

انتقالی 
روشی در تکثیر نقوش در سطح . در این روش نقش واگیره بدون هیچ گونه چرخش یا انعکاس عیناً به نقطة دیگر منتقل شده و تکثیر نقش یا بافت آن با تکرار واگیره ها به همین شکل صورت می پذیرد . روش انتقالی را "سرهم سوار " نیز می گویند زیرا واگیره ها عیناً بر بالای سر هم منتقل شده و سطح را پوشانده اند . 

انعکاسی 
روشی در تکثیر نقوش در سطح . در این روش نقوش واگیره از یک سمت به صورت قرینه انعکاس یافته و تکرار می شود . 

ایلیاتی ( عناصر طراحی ) 
طرح های ایلیاتی و نقش ها و نقشمایه های آن برخاسته از اعتقادات ، باورها و آداب و رسوم و اندیشة بافندگان عشایری است . عناصر این طرح عبارت است از آ‹چه که در پیرامون بافنده به صورت طبیعی یافت می شوند . کوه ، رود ، آسمان ، دشت و سبزه زار و درخت و گل و حیواناتی چون گوسفند و اسب و پرندگان و وسایل زندگی از جمله عناصر طرح ایلیاتی است که معمولاً به صورت ناپیوسته و هندسی می باشند . 

ایلیاتی باف 
قالی هایی که به وسیله ایلات و عشای بافته می شوند . از ویژگی های آن کوچک پارچه بودن و بلندی پرز و استفاده از مواد اولیه ای است که خود به دست می آورند . بافته های ایلیاتی دارای رنگ های متنوع و نزدیک به طبیعت است و در برخی موارد از پشم خودرنگ استفاده می شود . طرح های آن گوناگون بوده و به صورت ذهنی بافته می شود . 

بادامچه ( نقشی در حاشیه ) 
نقشی بادامی شکل که به وسیلة چنگ اسلیمی ها شکل می گیرد . این نقوش معمولاً در حاشیه های پهن قالی مورد استفاده قرار می گیرد . ← تصویر دارد 

برجسته بافی ( بافت ) 
به منظور جلوه گری بیشتر نقوش ، بخشی از نقوش گلیم یا قالی را برجسته می بافند و در حقیقت نقوش را سه بعدی می سازند . بافت این گونه قالی ها با فن آوری و شیوه ای خاص انجام می شود که بافت گره هایی با « خواب عکس » ازجملة آنها است . قیچی کاری و پرداخت این قالی ها که معمولاً پس از پایان مرحله بافت انجام می شود . بسیار حساس و نیازمند تخصص و مهارت بالایی است . 

بازوبندی 
قابی است که بر اساس شکل صلیب طراحی شده است . این قاب که با استفاده از اشکال مربع ، مستطیل و دایره طراحی می شود ، در هر حال شکلی صلیبی و چلیپایی دارد . بازوبند همان قاب دعاست که برای جلوگیری از چشم زخم بر بازو می بندند . 

برگ شعله ای 
برگ دندانه دار کشیده ای است که شکل دندانه های آن تداعی کنندة زبانه کشیدن شعله های آتش است که از مبدأ دور شده و باریک می گردد . 


برگ ( نقشمایه ) 
بخشی از گیاه که از شاخه درختان و بوته ها و گل ها می روید و در طبیعت درانواع مختلف مشاهده می شود . برگ در نقوش سنتی به عنوان نقشمایه دارای شکلی ویژه است که در انواع مختلف به صورت ساده و دندانه دار ، طبیعی یا تجریدی طراحی می شود . 

برگ دندانه دار 
برگی که در لبه آن دندانه هایی طراح شده باشد . در نقوش ختایی برگ دندانه دار معمولاً به صورت بلند و کشیده طراحی می شود . 

برگ گنگره ای 
اگر چه واژه برگ گنگره ای و دندانه ای به صورت مترادف به کار می روند ولیکن در واقع لبه برگ کنگره ای به چندبخش تقسیم شده که هر بخش دارای تعدادی دندانه است . برگ مویی یا برگ چناری نمونه ای از برگ های گنگره ای است 

بن نگار 
خطوط و نقوش بسیار ساده و اولیه را گویند که مجموعة « نقش » یا « نگاره » را به وجود می آورند . معمولاً این نام به اجرای نقوش اطلاق می شود که برگرفته از اجسام جامد و بدون روح است . 

بند برگی 
ساقه ای که از یک سمت همانند برگ دارای دندانه هایی است . این بند بیشتر وظیفة جداسازی بخش هایی از طرح را به عهده دارد . ← بند 

بند رومی 
ساقه ای که دارای تزئیناتی رومی است و به عنوان جداکنندة بخش هایی از طرح مورد استفاده قرار می گیرد . 

بند 
خطوط منحنی و شکسته ای که همانند شاخه و ساقة گیاهان طراحی می شوند. بند وظیفه جداسازی بخش هایی از طرح یا متصل نمودن عناصر تزیینی را به یکدیگر به عهده دارد . چرخش بند در نقوش اسلیمی و ختایی به صورت دوار و حلزونی است و اجزای نقش را به یکدیگر متصل می نماید . بند اسلیمی ، بند ختایی ، بند برگی بند رومی از انواع بند می باشند . 

بند اسلیمی 
ساقه ای که اجزاء نقوش اسلیمی را به یکدیگر متصل می کند و به صورت خطوط شکسته یا منحنی طراحی می شود . چرخش این بند به صورت حلزونی است و چنگ اسلیمی یاسر اسلیمی ، سربند اسلیمی ، پیچک ها روی آن قرار می گیرند .
بند اسلیمی معمولاً از سربند اسلیمی منشعب شده و در هر مرحله جدا شدن از ساقه اصلی در خلاف جهت گردش قبلی به حرکت خود ادامه می دهد . 

بند ختایی 
ساقه ای که اجزاء نقوش ختایی را به یکدیگر متصل می کند و به صورت خطوط شکسته یا منحنی طراحی می شود . چرخش این بند به صورت حلزونی است و انواع گل های ختایی ، غنچه ها و برگ ها روی آن قرار می گیرند . بند ختایی معمولاً از گل های درشت ختایی یا گلدان منشعب شده و در هر مرحله جدا شدن از ساقة اصلی در خلاف جهت گردش قبلی به حرکت خود ادامه می دهد . بند ختایی برختا 

بی بی باف 
قالی ایلی باف بختیاری که با نظارت مستقیم همسر خان ( بی بی ) بافته شده است. این قالی ها از اصالت نقش طبیعی بودن رنگ ها و تناسب و هم آهنگی متن و حاشیه برخوردار می باشد . در این گونه قالی ها نقوش با خطوط هندسی و شکسته بافته شده و طرح غالب درآنها لچک ترنج با ترنج تکراری است . 

پاره سیب ( نقشمایه ) 
گلی چند پر است که شکل کلی آن به سطح مقطع سیب برش خورده شباهت دارد . این گل معمولاً در حاشیه ها و نوارهای باریک قالی مورد استفاده قرار میگیرد و به صورت زنجیره ای با ساقه ای به هم متصل می شوند . 

پرز 
ساقه گره ها پرز قالی را تشکیل می دهند . پرز قالی محل پاخور است و طرح و نقش قالی را نشان می دهد . پرز قالی دارای ویژگیهایی چون جنسیت ، رنگ ، ضخامت ، بلندی ، تاب و تعداد لا می باشد و ارتفاع آن در قالی ها متفاوت است. تمایل پرز قالی را به جهتی مشخص ، خواب قالی می گویند پرز قالی را گوشت قالی نیز می گویند . 

پیشانی محراب 
بخش بالایی قوس محراب که معمولاً دارای آیاتی از قرآن کریم یا کتیبه های دیگر است . 

پلاس باف قالی 
پلاس باف قالی ، قسمت ابتدا و انتهای قالی است که در قالی های چله پنبه ای قبل از ساده بافی و از درگیری پود پنبه ای با چله بافته می شود . این بخش از قالی را قفل و مهر قالی نیز می نامند . 

تراکم ( بافت ) 
فشردگی بافت و کثرت گره ها بر واحد سطح می باشد . ← رجشمار 

ترکیب بندی 
ترکیب و آرایش عناصر یک تابلو به صورت یک مجموعه بصری را اصطلاحاً ترکیب بندی می گویند . در حوزه طراحی نقوش قالی ، قرار گرفتن ترنج ، سر ترنج ها ، لچک ها حاشیه ها و سایر عناصر دیگری که در شکل دهی طرح کلی قالی مؤثرند ترکیب بندی طرح را نشان می دهند. در حوزه رنگ ایجاد یک ترکیب بندی عبارت است از قرار دادن دو یا چند رنگ در کنار هم . 

ترمه 
یا « ترمه » پارچة نفیسی است که از کرک می بافند . این پارچة پشمی بعضاً به صورت شال مورد استفاده قرار می گیرند . نقش آن معمولاً گل و بته است و رنگ بندی محدود و شاخصی دارد . نقوش ظریف و پرکار این دستبافته ملهم از نقوش نگارگری است و از نخ های زرین و سیمین برای جلای آن استفاده می شود . در گذشته بافت ترمه درشهرهایی چون اصفهان ، یرد ، کرمان و کاشان رایج بوده است که با توسعة صنعت نساجی ماشینی رو به افول گذاشته است . 

ترنج دوکی شکل 
ترنجی که به شکل لوزی و مشابه با دوک ریسندگی است . این طرح در قالی های نواحی غرب کشور مشاهده می شود که به صورت تک ترنج در نترنج پیاده می شود . 

ترنج اصلی 
ترنج بزرگتر که ترنج یا ترنج های کوچکتری در آن طراحی شده است . ترنج ← 

ترنج میانی 
← ترنج 

ترنج میانی 
← ترنج در ترنج 

ترنجی 
طرحی از قالی که متن آن فقط دارای ترنج است و لچکی ندارد . ← ترنج 

ترنج مرکزی 
ترنجی که در مرکز ترنج ها قرار دارد و کوچکتر از همة آنها است . یا ترنجی که درمرکز متن قالی واقع شده است . ← ترنج 

ترنج خورشیدی 
ترنجی که پره های اطراف آن تداعی کنندة اشعه های خورشید است . این ترنج را شمسه نیز می نامند . ترنج خورشیدی یا شمسه با جزئیات بیشتر در تذهیب طراحی می شود . ← ترنج 

ترنج در ترنج 
طرحی از قالی که درداخل ترنج بزرگتر ترنج کوچکتری طراحی شده است . ترنج بزرگتر را ترنج بیرونی و ترنج کوچکتر را ترنج میانی نامند← ترنج 

ترنج تو در تو یا ترنج کاسه نیم کاسه 
← ترنج در ترنج ← ترنج 

ترنج ، ترنج 
طرحی از قالی که در زمینة آن ترنج های متعدد قرار دارد . ← ترنج 

ترنج ( نقش ) 
محدو ده ای مشخص در مرکز متن قالی که با خطوط شکسته یا منحنی از زمینة متن جدا شده است . ترنج در اشکال مختلف طراحی می شود و معمولاً داخل آن بانقوش مختلفی از جمله نقوش ختایی و اسلیمی تزیین می شود . در برخی موارد طرح یک چهارم ترنج نیز در تزیین لچک ها ی قالی نیز مورد استفاده قرار می گیرد ، در غیر این صورت نقوش لچک ها با نقوش ترنج هماهنگی ندارد . ترنج دارای تزییناتی چون سرترنج است که به آن متصل می باشد . ← ترنج 

تجرید 
در لغت برهنه کردن زمین از گیاه و تنهایی را گویند . خلاصه شده ، ساده شده . در طراحی نقوش به نقوشی اطلاق می گردد که خلاصه شدة نقوشی از طبیعت باشند . همانند نقش بوته جقه که تجرید شدة نقش درخت سرو سرخمیده است . 

تخت جمشیدی 
طرحی از قالی که با بهره گیری از اشکال ستون ها ،ایوان ها نقش برجسته ها یا بخشی از مناظر عمومی بنای باستانی تخت جمشید شکل گرفته باشد . این طرح زیر مجموعة طرح های ابنیه ای وباستانی است . 

تباین رنگی 
← تضاد رنگ 

تابلویی 
دست بافی که به عنوان تابلو مورد استفاده قرار می گیرد . صرفاً برای نصب روی دیوار بافته می شود و زیرپایی نیست . عمدتاً کوچک پارچه بوده و طرح های آن برگرفته از طرح های نگارگری ایرانی با تصاویری از طبیعت بی جان است . قالی های تابلویی معمولاً با رجمشار بالا تهیه می شوند تا ظرایف طرح و سایه روشن ها به خوبی پیاده شوند . 

تار یا « چله ، تون ، تان ، تونه ، ریشه » 
مجموعه نخ هایی است که بافت قالی بر روی آن ها انجام می شود . این نخ ها به صورت موازی و یکنواخت عمود بر تیرک سردار و زیر دار بسته شده یا از دور آنها عبور کرده اند که آماده سازی آن را "چله کشی" گویند . جنس تار معمولاً نخ پنبه ای است ولیکن برای قالی های مرغوب وریز باف از نخ ابریشمی استفاده می شود . در میان روستاییان و عشایر استفاده از نخ ابریشمی برای چله رواج دارد . فاصله تارها از هم ، بستگی به نوع بافت و ظرافت قالی تغییر می کند . 

تسخیری 
نفوذ نقوش از بخشی به بخش دیگر را اصطلاحاً تسخیری می گویند . در برخی موارد نقوشی که به بخشی نفوذ کرده اند به محل اصلی خود باز می گردند . معمولاً پیشروی و نفوذ نقوش از متن به حاشیه صورت می پذیرد . 

تضاد رنگ یا تباین رنگ 
عبارت است از اختلاف دو یا چندرنگ در برار یکدیگر . این اختلاف در هفت عنوان مورد بررسی ، تباین سردی و گرمی ، تباین تاریکی و روشنایی ، تباین وسعت سطوح از جمله آن ها است . 

تصویری باستانی ( نقش) 
طرحی از قالی که دارای نقشی ازتصاویر آثار و ابنیة باستانی ، نظیر تخت جمشید و نقش شاهنامه ای می باشد . 

تصویری ( نقش) 
طرحی از قالی که دارای تصویری از صورت یا پیکره انسان ، حیوان یا ابینه تاریخی و منظره باشد که به صورت طبیعی طراحی شده است . این تصاویر را می توان در بخش های مختلف قالی ، چون متن ، حاشیه پهن و لچک ها طراحی نمود . 

تقارن طولی 
← تقارن 

تقارن عرضی 
← تقارن 

تقارن قطری 
قرینه بودن نقوش بر اساس قطر اشکالی چون مربع ، لوزی ، دایره . 

تقارن 
قرینه بودن اشکال و نقوش نسبت به محوری افقی یا عمودی و مورب را گویند . خطی فرضی که نقوش طرفین نسبت به آن قرینه هستند را محور تقارن می نامند . اکثر طرح ها و نقوش قالی دارای محور تقارن طولی ، عرضی یا طولی عرضی می باشند . 

تلفیقی 
از انواع طرح های قالی است که از ترکسب چند طرح اصلی به دست می آید . طرح ترنج دسته گلی ، لچک ترنج تصویری ، لچک ترنج ماهی در هم از جملة آن ها است . 

تمام پشم 
فرش دستبافی که جنس تار و پود و پرز آن از نخ پشمی باشد . 

تمام ابریشم 
فرش دستبافی که جنس تار و پود آن ازنخ ابریشم باشد . 

جانمازی ( طرح ) 
جانمازی یا سجاده ای ، قالیچه ای است با طرح ویژه که طرح محرابی از ویژگی آن است و بر روی آن نماز می گذارند . در طرح این قالیچه اسامی متبرک و آیات قرآنی نیز استفاده می شود . معمولاً در طرفین قوس محراب محلی برای قرار گیری دست ها درهنگام سجده در نظر گرفته می شود. 

ودال گل
←آینا گل 

جانوران افسانه ای
←حیوانات افسانه ای 

جلد قرآنی 
طرحی برای قالی که برگرفته از طرح های مورد استفاده در تزیینات جلد قرآن است . طرح معمولاً به صورت لچک ترنج استکه ترنج آن به صورت شمسه ای چند پر طراحی شده است . 

جلد سازی سنتی 
ساخت جلد کتاب به شیوة سنتی که تزیینات آن به صورت لچک ترنج یا لچکی طراحی شده و به شیوه های سوخت یا نقاشی روی چرم اجرا شده است . 

چنگ اسلیمی 
سراسلیمی یا چنگ اسلیمی یکی از اجزاء نقوش اسلیمی است که به صورت دو بازوی منشعب شده روی بند اسلیمی قرار می گیرد و انواع مختلفی دارد 

چله 
← تار 

چای دان 
← سماوری 

چلیپا یا « صلیب » 
شکلی است که تقاطع دو پاره خط عمودی وافقی حاصل می شود . طرح چلیپا دارای مفاهیم مختلفی چون گردونة خورشید یا مهر ، نماد آتش و ناهید ، چهار سوی جهان یا چها رعنصر اولیه یعنی آب ، آتش ، باد و خاک است . نقشی که از شکلی صلیب تبعیت کند نیز چلیپایی می گویند . در خوشنویسی ، خط نوشته هایی را که به صورت اریب (مورب) نوشته شده اند را نیز چلیپا گویند . 

چهار اسلیمی 
ترکیبی از چهار سراسلیمی یا چنگ اسلیمی که بند آن ها از مرکز نقش منشعب شده اند و شکلی چلیپایی یا صلیبی بوجود آورده اند و معمولاً این نقش با نقوش ختایی تزیین می شود . 

چهار ترنج 
طرحی که دارای چهار ترنج بوده و ترنجها در امتداد محور تقارن طولی قالی قرار دارند . در این طرح شکل ترنج معمولاً به صورت لوزی ، شش ضلعی ، یا هشت ضلعی است . نقوش طراحی شده در درون ترنج ها نیز بسته به ذوق و سلیقة بافنده ، از تنوع خاصی برخوردار است . نام چهار حوض و چهارآینه نیز در بین ایلات و عشایر افشار و قشقایی متداول است . 

حاج خاتمی 
طرحی از قالیچه های هزار گل ، مشهور به ناظم که دسته گلهای متعدد به صورت دسته ای در منظر دید بیننده قرار گرفته است . ترکیبی از عناصر تزیینی چون سروهای کنارة متن ، قوس محرابی ، تعلبکی ها درلچک ها ، گلدان و زیر گلدانی و شاخ های شکسته و پر گل و استفاده از رنگ بندی لاجوردی و زرد طلایی ، همگی از شاخصه های طرح ناظم است . این طرح به دو صورت یک سر ناظم و دو سرناظم است . طرح یک سر ناظم شکلی محرابی دارد و طرح دو سر ناظم به صورت نقشة یک چهارم طراحی شده است . طرح ناظم به دستور و زیر نظر زنان بزرگ قشقایی و با اعمال سلیقه ایشان بافته شده است . این طرح در بین بافندگان همدان نیز رواج دارد . 

حاشیه ( نقش ) 
بخشی از قالی که متن را احاطه کرده است . در این بخش نوارهای پهن و باریکی طراحی می شود که همچون قابی زیبا ، نقش و نگار متن قالی را در بر می گیرد و بر زیبائی آن می افزاید . حاشیه ها ازاهمیت خاصی برخوردارند و در قالی ها به تعداد متفاوت طراحی می شوند که تعداد 3 و 5 متداول است . حاشیه میانی در مقایسه با سایر حواشی پهن تر در نظر گرفته می شود . 

حاشیه پهن 
حاشیه ای که درمیان حواشی باریک طراحی می شود و حاشیة اصلی قالی محسوب می گردد . هماهنگی نقوش این حاشیه با نقوش متن قالی نشان از حسن سلیقة طراح یا بافندة ذدهنی باف دارد . در برخی موارد در میان نقوش این حاشیه کتیبه ای طراحی می شود که درخصوص قالی اطلاعاتی نظیر : نام سفارش دهنده ، بافنده ، سال بافت ، محل بافت و غیره درج می شود . بافندگان ترکمن این حاشیه را «اعلم» یعنی دست نوشته را بایستی مشاهده کرد گویند. 

حاشیه اصلی(نقش) 
← حاشیة پهن 

حاشیة بزرگ 
← حاشیة پهن 

حاشیة میانی 
← حاشیة پهن 

حاشیة باریک 
به حاشیه هایی اطلاق می شود که در طرفین حاشیة پهن قرار دارند . این حاشیه را حاشیة فرعی یا کناری نیز می گویند. 

حاشیه کوچک 
←حاشیه باریک 

حاشیه فرعی 
← حاشیه باریک 

حاشیه بیرونی 
اولین حاشیه بعد از کناره و لوار قالی 

حاشیه درونی 
اولین حاشیه از طرف متن قالی 

حوض ( نقش ) 
همان طرح آب نما است با این تفات که بدون جوی آب است . حوض طراحی شده معمولاً سطحی محدود دارد و چهار خیابان مشجر نیز دراطراف آن مشاهده می شود . 

حصیری باف 
نوعی بافت است که الیاف تار و پود به صورت یک در میان زیر و رو شده و از لابه لای یکدیگر عبور می کنند . شیرازة برخی از قالی ها خصوصاً قالی های تخت بافت به صورت حصیری باف هستند . 

حیوانات افسانه ای ( نقشمایه ) 
طرحی از حیوانات افسانه های چون سیمرغ ، اژدها ، شیر بالدار 

ختایی ( نقش ) 
از جمله نقوش گیاهی سنتی است که ساقه ای حلزونی شکل دارد و انواع گل و برگ بر روی آن قرار گرفته است . انواع گل های شاه عباسی ، گل اناری ، برگ مویی و برگ های متنوع دندانه دار ، شعله ای و غنچه های گوناگون از جمله عناصر تشکی دهندة این نقش می باشند . برخی این نقوش را به شهری در چین به نام « ختا » نسبت داده اند و برخی دیگر معتقدند که به علت آنکه این نقوش در جهت خلاف حرکت بنداسلیمی طراحی می شود نام « ختایی » را بر آن نهاده اند . 

خشتی 
طرح کلی متن حاشیة قالی که از خشت های مربع شکل تشکیل شده است . دراین طرح خشت ها یا قاب های مربع شکل با گل و برگ ، مناظر و سایر نقوش تزیین می شود . خشتی مجلسی همان طرح خشتی است که د رداخل خشت ها یا قاب هایمربع شکل منظره و یا مجلسی از یک داستان به تصویر کشیده شده است . 

خط کوفی- معقّدی 
نوعی ازخط کوفی که دارای تزیینات و بندهای گره خورده ای است . این نوع خط در کاشی کاری ، گچ بری و قالی بافی خصوصاً در متن و حواشی قالی های سجاده ه ای کار برد دارد . این خط به نام خط ( مقفّل ) یا ( قفلی ) نیز معروف است . 

خورشید آریایی 
خورشید آریایی یا گردونة خورشید ، نشانة آریایی معروف به « سواستیکا » از کهن ترین نقشمایه های باستانی است که در اکثر تمدن های کهن یافت می شود . در چین علامت شادکامی و خوشبختی و در ایران و هند ، مظهر و نشانة نمادین خورشید بوده است . از قدیمی ترین دستباف ایرانی که این نشانه در آن بهکار رفته ، پارچه ای است از دوران اشکانیان که از گورهای خمره ای درشهرستان گیرمی در استان اردبیل به دست آمده است . ← تصویر دارد . 

درختی ( نقش ) 
طرح از قالی که درخت نقشمایة اصلی آن است . طرح با استفاده از نقوش درختی در صدد القاء بلندی ، طراوت و تازگی ، باروری ، ثمر بخشی و طول عمر است . 

درشت باف 
فرش دستبافی که رجشمار آن کمتر از 25 رج باشد . این گونه قالی ها با استفاده از نخ پشمی ضخیم بافته شده اند لذا ریشة گره ها ضخبم و تعداد گره ها در5 /6 یا 7 سانتی متر کمتر از 25 عدد خواهد بود . 

درناق گل 
نقشمایه ای ازقالی ترکمن که در میان ایل یموت رایج است . این نقش که شبیه به ناخن می باشد اغلب در نوارهای باریک جداکنندة حواشی و طرة متن و لوار قالی کاربرد دارد . 

دورگیری نقش ها 
خطوط محیطی نقش ها که با خطوط نازک و ضخیم پیاده شده است . این عمل را « سیاه قلم » و یا قلم گیری نیز می نامند . 

ذهنی بافی
بافتن قالی بدون استفاده از طرح و نقشه را ذهنی بافی می گویند . این روش درمیان بافندگان ایلات و عشایر و روستاییان متداول و مرسوم است . بافندة ذهنی باف با توجه بهنقشمایه های بومی که از قبل در ذهن دارد و یا اشکال اشیایی که در پیرامون خود مشاهده می کند ، بافت قالی را به انجام می رساند . آداب و رسوم و باورهای بومی تأثیر بسزایی در شکل گیری نقش های ذهنی دارد . 

ربعی سعدی ( نقش ) 
← سعدی 

رودری 
← پرده ای 


رجشمار 
میزان تراکم گره های قالی در یک شانزدهم ذرع را رجشمار گویند . اگر واحد طول قدیم تبریز ( ذرع ) 112 سانیتمتر درنظر گرفته شود ، تعداد گره ها در 7 سانتی متر شمارش می شود و اگر واحد طول قدیم اصفهان ( ذرع ) 104 سانتیمتر درنظر گرفته شود تعداد گره ها در 5/6 سانتیمتر شمارش می گردد . بنابر این توجه به اندازة یک ذرع ، مبنای محاسبة رجشمار متغیر خواهد بود . رجشمار یک قالی می تواند معیاری برای ریزبافی و با درشت بافی باشد . 

روناس گیاهی است که از ریشة آن قرمز روشن به دست می آید . برگ آن خوراک دام است . ریشة این گیاه که ضخیم و بافتی نرم دارد ، اکسیژن را خود جذب کرده و به رنگ قرمز درمی آید . معمولاً در اواخر پاییز ریشة این گیاه را از خاک بیرون آورده و عملیات آماده سازی آن برای استفاده در رنگرزی انجام می شود . روناس نوعی رنگ قرمز روشن که از ریشة گیاه روناس به دست می آید . این رنگ به عنوان رنگ زمینة متن و حاشیه قالی کاببرد دارد . 

ریزه گل ( نقشمایه ) گل های کوچک و ظریف که معمولاً د رحواشی قالی یادر اطراف اشکال و نگاره های اصلی متن به صورت مجزا و یا پیوسته طراحی می شوند . 

رنگ های گرم مجموعه رنگ هایی که بیشترین مایة رنگی آن رنگ قرمز باشد . انواع رنگ قرمز ، نارنجی ، بنفش مایل به قرمز ، زرد از جمله رنگهای گرم می باشند که القاء کنندة جنب و جوش و حرکت و گرمی و حرارت است. 

رنگ های سرد مجموعه رنگ هایی که بیشترین مایة رنگی آن رنگ آبی است . انواع رنگ آبی ، سبز و بنفش متمایل به آبی از جمله رنگ های سرد می باشند که القاء کنندة سکوت و آرامش و خنکی و سردی است . 

زیرخاکی طرحی از قالی که اشیاء موزه ای و زیر خاکی نظیر ظروف سفالین از جمله کاسه ، کوزه ، قدح و گلدان و آثار فلزی و سایر اشیاء قدیمی در آن طراحی شده باشد . یکی از ویژگیهای طرح زیر خاکی استفاده از خط نوشته هایی به زبان میخی یاکوفی است . 

سر اندازی یا « کلگی » کناره ای است که در ابعاد 3 ×5/1 یا 6×2 یافته شده که به عنوان تکمیل کنندة سایر مفروشات در بالای سر آن ها گسترده می شود درواقع سرانداز یکی از پنج قطعه فرش دستبافی یک دست فرش ) است که مکانی را مفروش می سازند . این کناره به صورت مستقل نیز مورد استفاده قرار می گیرد . 

سراسری طرحی از قالی که بخش های قرینه و تکراری نداشته لذا نقشة آن می بایست به صورت تمام متن قالی معمولاً به صورت سراسری نقشة حاشیه عموماً واگیره ای است . طرح شکارگاه ودرختی ازجمله طرح های سراسر می باشند . 

سرترنج شکل کلی آن همانند سربند اسلیمی است و دربالا و پایین ترنج قرار گرفته و به آن متصل است . سر ترنج در نواع مختلف نظیر سر رنج گلدانی ، سرترنج کله گاوی یا هیکل سرترنج تبرزینی طراحی می شود . داخل سرترنج نیز با نقوش مختلفی چون نقوش ختایی و اسلیمی تزیین می گردد . 

سرترنج گلدانی سرترنجی است به شکل گلدان که شاخه های گل و برگ در آن قرار دارد . ← سرترنج 

سرترنج کله گاوی سرترنجی است به شکل هندسی که شکل کلی آن مشابهتی با سرگاو دارد . ← سرترنج 

سرترنج هیکل ← سرترنج کله گاوی 

سردار جنگلی ( طرح ) طرحی از قالی های یزدی که از مشخصه های بارز آن جداسازی بخشی ازمتن به وسیلة نوار نسبتاً پهن است . داخل این محدوده و اطراف آن به وسسیلة نقوش اسلیمی و ختایی تزیین شده است . ترکیب بندی طرح به صورت لچک ترنج بوده و از لحاظ رنگ بندی مشابه قالی های کرمانی است . 

سعدی ( نقش ) یا « ربعی سعدی » از طرح های قالی بیرجند خصوصاً ناحیة ( مود ) است . این طرح که به نام طراح آن نامگذاری شده از حدود سال 1300 هجری شمسی رایج شده است . از ویژگیهای این طرح ، ترنج بزرگ شمسه ای آن است که معمولاً شانزده پر دارد و به ترنج سعدی معروف است . این ترنج دارای سر ترنج های بزرگی است که در بالا و پایین آن قرار گرفته اند . نقشة این طرح به صورت یک چهارم تهیه می شود که ترکیب بندی آن لچک ترنج است . 

سروی ( نقش ) نقشی از قالی که نقشمایه اصلی و شاخص آن طرح حقیقی یا ساده شدة سرو باشد . نقش سرو از نقوش باستانی ایرانیان است که نقش بوته جقه نیز با الهام از آن طراحی شده است . این نقش القا کنندة راست قامتی ، استقامت و استحکام می باشد . از طرح های سروی می توان سرو گلدانی ، سرو گلزار ، سرو منقش را نام برد . 

سیاه قلم ← دورگیری نقش ها را سیاه قلم گویند . 

سلسله ای ( نقش ) ← زنجیره 

سماوری ( نقش ) قندانی یا چای دانی ، نقشی است مشابه با شکل سربند اسلیمی که شباهتی با سماور یا چای دان دارد . این نقش که توسط دو چنگ اسلیمی طراحی می شود معمولاً در حاشیة پهن و در کنار سایر نقوش تکرار می شود . طراحی این نقش به صورت هندسی و گردان امکان پذیر است . استفاده از این نقش در مناطق مختلف به ویژه آذربایجان ، کردستان ، خراسان و اراک متداول است . 

سه ترنج طرحی از قالی که در زمینة متن آن سه رنج طراحی شده است که در امتداد محور تقارن طولی قالی قرار دارند . نقوش داخل ترنج ها مشابه یکدیگر و یا متفاوتند . این ترنج ها می توانند در رنگ زمینه نیز با یکدیگر متفاوت باشند . 

سیمرغ ( نقش ) سیمرغ از جمله پرندگان افسانه ای که نقش آن در کنار اژده ها طراحی شده است . در این نقش سیمرغ در حال ستیز با پلیدی های اژدها است . استفاده از این نقش در طرح قالی های اکثر مناطق خصوصاً اصفهان تبریز و قم متداول است . 

شاخه شکسته خطوط شکسته و هندسی که شکل شاخة شکستة درخت را تداعی می کند و بر خلاف حرکت دوار ساقه ختایی و اسلیمی به صورت خطوط مستقیم و زاویه دار طراحی می شود . 

شانه محراب طاق نمای محراب که بر بالای ستون های محراب قرار گرفته است . دو طرف قوس محراب که معمولاً با عباراتی تزیین شده است . 

قالیچه قالی کوچک ، دستبافی پرزدار که مساحت آن کمتر از شش متر مربع باشد . پادری یا تو دری ، پشتی ، ذرع و نیم و سرانداز قالیچه محسوب می شوند . 

قلمزنی یکی از هنرهای سنتی است که نقش اندازی روی فلزاتی نظیر مس ، برنج ، نقره ، طلا به شیوه های مختلف انجام می شود . 

زمینه پر ، عکسی 

قلم تراش ، مشبّک ، منیّت ، از جمله شیوه های مختلف قلمزنی هستند . در این هنر نقوش ختایی و اسلیمی نیز بیشترین کاربرد را دارند . 

گلدانی ( طرح ) طرحی از قالی که جهت قرار گیری نقشمایه های آن به گونه ای است که بهترین حالت برای مشاهده نقوش مشاهدة آنها از یک سمت می باشد . طرح های درختی ، محرابی و جانمازی از جمله طرح های یک طرفه می باشند . 

واگیره محدوده ای از نقش که قابل تکرار در سطح باشد . واگیره را می توان برای تکرار در طول و عرض متن و یا حاشیه های پهن و باریک طراحی نمود . هر واگیره بر اساس نوع کاربرد و شیوة تکثیر و تکرار ، دارای ویژگی خاصی است . نقشة واگیره معمولاً به صورت نقشة شطرنجی و یا قطعه ای از قالی بافته شده دراختیار بافنده قرار می گیرد . طرح ماهی درهم از جمله طرح هایی است که به وسیلة تکرار واگیره ای مشخص شکل می گیرد . واگیره به نام های دیگری چون الگو ، راپورت و اورنگ نیز متداول است . 

کله قوچی ( نقشمایه ) طرحی هندسی از دو شاخ قوچ که با صلابت به طرفین متمایل شده است . این نقشمایه به شکل های مختلف طراحی می شود که نوع متداول آن معمولاً در تزیین حاشیة باریک مورد استفاده قرار می گیرد . 

کلاه فرنگ ( نقش ) سبک و طرح ساختمان های دورة قاجار است که در قسمت فوقانی آن ها لبه هایی برای جلوگیری از ریزش باران تعبیه می گردید و ساختمان در بالای این لبه حالت گنبدی یا کلاه بوقی به خود می گرفت . طرح برخی از قالی ها نیز که دارای ترنج های تودر تو می باشد طرح کلاه فرنگ را تداعی می کند . 

کناره دستبافته ای که با عرض باریک و طول بلند است که برای مفروش نمودن بخشی از اطاق یا راهروها و پله ها مورد استفاده قرار می گیرد . در یک دست قالی ، دو تخته قالی راکه در طرفین قطعه ای به نام « میان فرش » قرار می گیرند نیز کنارةگویند . در مناطق اراک و نایین به بخش ساده باف قالی نیز کناره می گویند . 

گلدان ( نقش ) نقش گلدان از جمله نقوش مورد استفاده در یرح های قالی است که به صورت واحد و یا تکرار شده در بخش های مختلف قالی چون متن ، لچک ، حاشیه ها دیده می شود . درون گلدان ها معمولاً با دسته ای از گل و برگ پر شده است ← گلدانی 

هوبره پرنده ای است که به عنوان نقشمایه در قالی های عشایری مورد استفاده قرار می گیرد . این پرنده از راستة بلند پایان است که جثه ای بزرگ و زیبا دارد و پرهایش به رنگ زرد متمایل به خاکستری است . 

هشت گل بوته ( نقش) از تکرار هشت بار ، نقش بوته جقه به صورت دورانی شکل هشت گل بوته به دست می آید . این نقش می تواند از تکرار بوته ها ی متعدد در محیط دایره و یا به اشکال دیگر نیز به دست آید . کاربرد این نقوش در طرح های قالی سنه کردستان متداول است . 

هوشنگ شاهی طرحی تصویری است که در آن ( هوشنگ شاه ) در حالات مختلف به تصویر کشیده شده و نام او در کتیبه ای با اشکال هندسی که در بالای قالی طراحی شده است به چشم می خورد . 

یموت گل ← آینا گل 

کومه ای ( طرح ) ← دسته گلی لچک از جمله اجزاء مهم در یکی از انواع طرح های قالی است . جایگاه آن در چهار گوشة متن قالی می باشد و شکلی مثلثی دارد . در برخی موارد شکل کلی و عناصر تزیینی آن دقیقاً مطابق با یک چهارم طرح ترنج قالی است . تناسب اندازة لچک و ترنج در طرح های مختلف متفاوت است . 

گلین پارماق یا « انگشت عروس » نقشمایه ای است که از تکرار شکل مستطیل یابیضی های کشیده تشکیل شده است . این نقش در حاشیه های قالی های ترکمن بافته می شود.

گروس طرح قالی های بیجار که اغلب ماهی درهم است و منتسب به گروس نام محلی در کردستان است . 


گره ( بافت ) پیچش نخ پرز با ترتیبی خاص به دور تارها را گره گویند . گره زدن و ایجاد نقش به وسیلة آن ها ، اساس کار قالیبافی است . 

گره ( انواع ) گره دارای انواعی است . بافندگان قالی نخ پرز را به گونه های مختلف بر تارها گره می زنند که مهمترین انواع گره بر دو گونه است : 
الف . گره متقارن – در این نوع گره نخ پرز به دور هر دوتار زیر و رو می پیچد وشکلی متقارن به وجود می آورد . 
ب . گره نامتقارن – در این نوع گره نخ پرز فقط به دور یک تار می پیچد وشکلی نامتقارن به وجود می آورد . 

نا متقارن ( گره) این نوع گره به گره فارسی نیز معروف است . در این نوع گره نخ پرز به درو یکی از تارها می پیچد لذا شکلی نامتقارن به وجودمی آورد . این گره بین بافندگان نواحی خراسان ، قم ، اراک ، اصفهان ، کرمان ، مناطق دیگر رایج است . 

متقارن (گره ) این نوع گره به گرة آذری ( ترکی ) نیز معروف است . در این گره ، نخ پرز به دور هر دو تار زیر و رو می پیچد و شکلی متقارن بوجودمی آورد . این گره از استحکام بیشتری برخوردار است و بین بافندگان شمال غربی و غرب کشور و برخی از عشایر فارس و بعضاً در خراسان و کرمان متداول است . 

نیمه عرضی قالی نیمی از بخش بالایی یا پایینی قالی که به وسیلة محور تقارن عرضی از نیمة دیگر جدا شده است . 

نیمة طولی قالی نیمی ازقالی که به وسیلة محور تقارن طولی قالی از نیمة دیگر جدا شده است . 

نیم ترنج نقشی از یک نیمة طولی یا عرضی ترنج است . نیم ترنج معمولاً در کناره های متن قالی طراحی می شود . 

نیلوفر آبی یا ( نخل باد بزنی ) ، نقشی از گل نیلوفر آبی است که استفادة از آن به عنوان یک عنصر تزیینی از دورة هخامنشی متداول بوده است . شکل ظاهری آن به صورت دایرة ناقص است و گل های شاه عباسی تکامل یافتة این نقش می باشند . 

نوار از دو خط موازی که معمولاً از هم فاصلة کمی دارند تشکیل شده است و به عنوان جدا کنندة بخش های مختلف طرح قالی مورد استفاده قرار می گیرد . نوار ها با خطوط راست و منحنی طراحی می شوند . نوارها به عنوان جداکنندة حاشیه ها ازهم و یا سازندة شکل کلی لچک و ترنج و جداسازی این بخش ها از متن قالی کاربرد دارند . 

نوار برگدار نواری که یکی از خطوط ان به صورت کنگره های برگ طراحی شده باشد . ← نوار 
نوار دندانه دار نواری که یکی از خطوط آن به صورت مضرّس و هفت و هشت طراحی شده است . ← نوار 

نوار کتیبه دار در برخی موارد عرض نوارهای جداکننده به اندازه ای است که قاب های به شکل مستطیل ، لوزی ، موج ، شمسه را در خود جای داده و معمولاً با اشعار ، آیات قرآنی و عبارات و جملات مورد نظر تکمیل شده است . ← نوار 

نگارگری نقاشی سنتی دوران اسلامی با دو هدف کتاب آرایی وایجاد مرقعات ( قطعات زیبای نقاشی ) که در طراحی ، ترکیب بندی ، قلم گیری ، رنگ گذاری و بهره گیری از نقوش اصیل سنتی دارای سبک های مختلفی است . درنگار گری مکاتب مختلفی شکل گرفت که مکاتب بغداد ، هرات ، تبریز ، قزوین ، اصفهان و شیراز از جمله آن ها است . 

نگاره یا ( نقش) مجموعة نقش مایه هاو بن نگاره های یک نقش را گویند . ترکیبی از نگاره های مختلف نظیر نقوش گیاهی ، حیوانی ، انسانی تشکیل دهندة طرح قالی است . 

نقشة قالی دستورالعمل اجرایی بافت است . طرح قالی روی کاغذهای شطرنجی پیاده شده و رنگ آمیزی و نقطه گذاری می شود . معمولاً نقشه های حاشیه ، متن و یا واگیره ها به صورت جداگانه در اختیار بافنده قرار می گیرد . نقشة قالی به صورت های مختلف چون سراسری ، یک دوم ، یک چهارم و واگیره ای طراحی می شود . در برخی مناطق دستورالعمل بافت عبارت است قطعه ای از قالی بافته شده که به صورت الگو مورد استفادة بافنده قرار می گیرد . ← ارنگ 


نقشه بافی بافتن قالی بر اساس نقشة ازقبل تهیه شده . استفادة از نقشه معمولاً به وسیلة بافندگان شهری و یا کارگاه های بزرگ قالیبافی مورد استفاده قرار می گیرد . نقشة سراسری نقشه ای از طرح قالی که بخشی تکراری و قرینه ندارد و برای کل قالی نقشه ای تمام و سراسری تهیه شده است . این گونه نقشه ها برای طرح های منظره ای ، باغی ، مجلسی ، درختی و امثال آن تهیه می شود . در برخی موارد نیز نقشة متن قالی به صورت سراسری است در حالیکه نقشة حواشی به صورت واگیره ای تهیه شده است . 

نقشة یک دوم نقشه ای است که طرح نیمة طولی یا عرضی قالی را نشان م یدهد . و بافت قالی بر اساس آن انجام می گیرد . در واقع طرح نیمة دیگر قالی قرینة نیمه ای خواهد بود که طرح آن تهیه شده است . 

نقشة یک چهارم نقشه ای است که یک چهارم از طرح کلی قالی را نشان می دهد و بافت قالی بر اساس آن انجام می شود . در واقع طرح قالی دارای محور تقارن عرضی و طولی است . 

لوار بخش ساده بافی شده که دور تا دور قالی و درحد فاصل شیرازه و حواشی است . اگر چه این بخش معمولاً به رنگ زمینة متن و یا زمینة حاشیة پهن ساده بافی می شود ولیکن در برخی از قالی ها از جمله قالی های عشایر فارس با نقوشی ظریف و ساده نظیر نقوش هندسی و عروسکی نیز همراهی می شود . 

قوس محرابی شکل
نقش قوسی که به شکل محراب طراحی شده است . معمولاً دو ستون یانیم ستون در زیر قوس طراحی می شودکه نگهدارندة طاق نمای محراب می باشد .

محل قالیچه های بافت اطراف شهر محلات و اراک از جمله مشک آباد به نام محل معروف است . در قدیم منطقه ای به این نام وجود داشته قالیهای آن مشهور و مرکز داد وستد بوده است . 

کلگی نوعی قالی کم عرض ولی کوتاهتر و پهن تر از کناره . سرانداز را که یکی از پنج قطعه قالی ( دست فرش ) است نیز کلگی نامند . 

گلدانی دو طرفه ( طرح ) طرحی از قالی که معمولاً نقشة آن به صورت یک دوم تهیه می شود . در این طرح در بالا و پایین متن قالی گلدان هایی قرار دارند که نسبت به هم قرینه هستند . در نتیجه از دو سمت بالا و پایین قالی گلدان ها قابل مشاهده هستند . 

طول قالی جانبی از قالی که موازی تارهای آن است و درازای آن از عرض قالی بیشتر است . در موارد استثنایی نظیر قالیچه های تابلویی طول قالیچه همسو با پودها و عمود بر تارها می باشد . 

عرض قالی جانبی از قالی که عمود بر تارهای آن و همسو با پود ها است و درازای آن کمتر از طول قالی است . درموارداستثنایی نظیر قالیچه های تابلویی عرض قالیچه در راستای تارها می باشد . 

گرفن و گیر درگیری و جنگ و جدال حیوانات گوناگون و بعضاً جدال انسان و حیوان را گرفت و گیر گویند . این درگیری معمولاً بین حیواناتی از قبیل شیر و گاو ، شیردال و گوزن ، شیر و پلنگ ، اژدها و سیمرغ ، ( حیوانات افسانه ای ) شیر و آهو و .... واقع می شود و حیوانات به گونه ای طراحی می شوند که پنجه بر اندام هم انداخته و بعضاً دندان های تیز خود را بر بدن حریف فرو برده اند . این نقش از نقش برجسته های دوران هخامنشی الهام گرفته شده که شیر به عنوان نمادی از خیر بر اندام گاو که نمادی از پلیدی است جنگ انداخته است در دوران صفویه این طرح به اوج خود رسید و در اغلب هنرهای دستی چون قالی ، پارچه ، قلمزنی و ... خودنمایی کرد . 

گلچه گل های کوچکی که در میان نقوش اصلی طراحی می شوند . گلچه ها معمولاً دارای سه تا هشت گلبرگ می باشند و به عنوان نقشمایه در تزیین نوارهای جداکنندة حواشی نیز مورد استفاده قرار می گیرند . 

لانه پرستویی ( طرح ) طرحی از قالی اصیل سنه کردستان که از تکرار لانة پرستو و دسته گلها یا گلدان های تکرار شده در سراسر متن تشکیل شده است . 

لچکی طرّه دار طرحی از قالی که فاقد ترنج است و لچک های آن دارای طرّه می باشد . مراجع شود به ← طرّه 

لچکی طرحی از قالی که فاقد ترنج باشد و متن آن فقط دارای چهار لچک است . 

لچکی تسخیری طرحی از قالی که فاقد ترنج است و نقوش حواشی یا لچک های آن به صورت تسخیری طراحی شده است . مراجعه شود به ← تسخیری 

طرّه در معنای لغوی ، زرشته مویی را گویند که در کنارة گوش ها آویزان باشد . به امتداد لچک های قالی طرّه میگیوند . در نتیجه لچک هایی که دارای زائده هایی در امتداد طول یا عرضی قالی باشند ، لچک های طرّه دار نامیده می شوند . همچنین به نوار باریکی که دراطراف متن یا لوار قالی طراحی شده باشد نیز طرّه می گویند . مراجعه شود به ← طرّة متن قالی مراجعه شود به ← طرّة لوار قالی 

طرّه دار طرحی از قالی که لچک های آن دارای طره باشد . مراجعه شود به ← طرّه 


ظل السلطانی ( طرح ) طرحی از قالی ایران که عمدتاً در اراک و فراهان و ملایر و ابر کوه و آباده بافته می شود و منسوب به نمونه ای از طرح قالی است که برای ظل السلطان فرزند بزرگ ناصرالدین شاه قاجار بافته شده است . این طرح از واگیره ای با نقش گلدان پر گل شکل گرفته که درمتن قالی تکرار شده است . 

فرش کلمه ای است عام و به آنچه که بر زمین گسترده شود اطلاق می شود . در بین عامه فرش به زیر اندازی گفته می شود که با مواد اولیة طبیعی یامصنوعی به صورت دستی یا ماشینی بافته شود . اگر چه گلیم ، پلاس ، نمد، جاجیم و امثال آن نیز به عنوان فرش برای قالی دستباف یا ماشینی استفاده می شودکه ویژگی مهم آن پرز داشتن است . 

عروسکی شکل تجرید شده انسان که بیشتر در قالیهای عشایری خصوصاً گبه که نوعی قالی درشت باف است استفاده می شود . نقوش عروسکی دارای رنگ های متنوع و شاد بوده و به صورت ساده طراحی شده است . 

شیردال نگاره ای باستانی است که از دوران تمدن بابلی ها و سومری ها به دوران هخامنشی منتقل شده و نمادی از خدای نگهبان در براب شر و پلیدی است . این نگاره ، نقش حیوانی است که نیمی از آن در هیبت شیر و نیمی دیگر شباهتی به یک پرندة افسانه ای بالدار دارد . در زبان لاتین به آن گریفتن (GRIFINE ) می گویند . 

شکوفة پنج پر ( گل پنج پر )
نقشی متداول از گلی که دارای پنج گلبرگ است . این نقش در اکثر مناطق بافت قالی مورد استفاده قرار می گیرد و اغلب در حواشی و نوارهای باریک جداکنندة حواشی و یا در اطراف عناصر تزیینی موجود در متن قالی مورد استفاده قرار می گیرد . 

شکری ( نقش ) نقشی است از حاشیه قالی که ساقه ای مواج داردکه با حرکت به سمت چپ و راست حاشیه ، فضاهایی ذوزنقه ای بوجود آورده است . بخش های ذوزنقه ای نیز باگل و برگ خصوصاً گل های سرخ تزیین می شوند . زمینة این حاشیه معمولاً به رنگ شکری ( سفید استخوانی ) است . 

شکارگاه ( طرح ) از طرح هیا زیبا و رایج درقالی است که زا دوران صفویه باقی مانده است . از ویژگیهای این طرح وجود مناظر طبیعی ، جنگل ، چمنزار و مزغزار است که سوارانی با لباس های فاخر با به همراه داشتن تیر و کمان و نیزه در تعقیب شکار می باشند .

[ ۱۳٩۱/٩/۱٢ ] [ ۱٠:٢٥ ‎ق.ظ ] [ مالکی ]

طراحی سنتی

با شنیدن اسم طراحی سنتی اولین موردی که به ذهن می‌رسد طرح‌های تزئینی با ترکیبی از ختائی‌ها و گل‌های شاه‌عباسی همراه با اسلیمی و . . . می‌باشد.

در این که موتیف‌ها جزء طرح‌های سنتی هستند شکی نیست اما طرح‌های سنتی فقط به چند عنصر و یا چند موتیف خاص محدود نمی‌شود و در اصل طراحی سنتی مشتمل است بر طرح‌ها و نگاره‌هائی که نشان‌دهندهٔ فرهنگ، آداب و رسوم و سنت‌های رایج در جامعه مربوطه می‌باشند، که حال این مقوله نیز همانند بسیار موارد دیگر از یک تمدن در گذر زمان و با تغییر و تحول در فرهنگ و آداب و رسوم آن جامعه، تغییر می‌یابد و چهره‌ای نو که دربرگیرندهٔ سنت‌های قدیمی است به خود می‌گیرد. طراحی سنتی هم جنبه معنوی و کاربردی دارد و هم جنبه ظاهری و تزئینی.

از نظر معنوی شامل تمامی نمادها و نشانه‌هائی است که به شکلی مفهومی خاص را بیان می‌کنند و در اصل قسمتی از فرهنگ و سنت یک جامعه هستند و از نظر ظاهری حسن زیباشناسانه و ذوق سرشار هنرمند طراح را عیان می‌کند که با استفاده از هنر طراحی و ظرافت‌های موجود در آن، اثری بس زیبا و دلفریب را به جای می‌گذارد.

[ ۱۳٩۱/٩/۳ ] [ ٩:٤٩ ‎ق.ظ ] [ مالکی ]
.: Weblog Themes By WeblogSkin :.
درباره وبلاگ

مالکی هستم، دانش آموخته و شاگرد طراحی سنتی فرش دستباف. در این وبلاگ سعی شده مطالبی در خور علاقمندان به فرش دستباف ایران زمین و همچنین اطلاعاتی درباره طراحی فرش دستباف ارائه گردد به امید استفاده ی علاقمندان عزیز.
امکانات وب